跳转至

重点 :留数的计算与留数定理

难点 :理解解析函数的积分值与函数的奇点的关系


5.1 留数定理

(一)留数引入

\(z_0\)\(f(z)\) 在区域内的 孤立奇点\(f(z)\)\(z_0\) 的去心邻域 \(0 < |z - z_0| < R\) 内的洛朗展开式为:

\[ f(z) = \sum_{n=-\infty}^{+\infty} a_n (z - z_0)^n = \cdots + \frac{a_{-2}}{(z-z_0)^2} + \frac{a_{-1}}{z-z_0} + a_0 + a_1(z-z_0) + \cdots \]

定义 1(留数):洛朗级数中 \((z - z_0)^{-1}\) 项的系数 \(a_{-1}\) 称为 \(f(z)\)\(z_0\) 处的 留数(Residue),记为

\[ \text{Res } f(z_0) = a_{-1} \]

由洛朗系数公式:

\[ \text{Res } f(z_0) = \frac{1}{2\pi i} \oint_l f(z) \, \mathrm{d}z \]

其中 \(l\) 为绕 \(z_0\) 的任意正向简单闭曲线。

留数的本质

留数反映了函数在孤立奇点处的"残留"性质,是计算复积分的关键。

(二)留数定理

定理 1(留数定理)

\(f(z)\) 在区域 \(B\) 内除有限个孤立奇点 \(b_1, b_2, \ldots, b_n\) 外处处解析,\(l\) 是包围诸奇点的正向简单闭曲线,则

\[ \oint_l f(z) \, \mathrm{d}z = 2\pi i \sum_{j=1}^{n} \text{Res } f(b_j) \]

即:沿闭曲线的积分 = \(2\pi i\) × 曲线内所有奇点留数之和

证明思路

利用复连通域的柯西定理,将 \(l\) 变形为围绕每个奇点 \(b_j\) 的小圆周 \(l_j\) 之和:

\[ \oint_l f(z) \, \mathrm{d}z = \sum_{j=1}^{n} \oint_{l_j} f(z) \, \mathrm{d}z = \sum_{j=1}^{n} 2\pi i \cdot \text{Res } f(b_j) \]
\[\square\]

重要说明

留数定理中的 \(b_j\)\(l\) 所包围的 \(f(z)\) 的所有奇点,而不是 \(f(z)\) 所有的 奇点。

(三)留数的计算方法

规则 1:一级极点的留数

规则 1(一级极点):若 \(z_0\)\(f(z)\)一级极点,则

\[ \text{Res } f(z_0) = \lim_{z \to z_0} (z - z_0)f(z) \]
例 1:求 \(f(z) = \frac{e^z}{z^2 + 1}\)\(z = i\) 处的留数

\(z = i\) 是分母的一级零点,故为一级极点。

\[ \text{Res } f(i) = \lim_{z \to i} (z - i) \cdot \frac{e^z}{(z-i)(z+i)} = \frac{e^i}{2i} \]

规则 2:m 级极点的留数

规则 2(m 级极点):若 \(z_0\)\(f(z)\)\(m\) 级极点,则

\[ \text{Res } f(z_0) = \frac{1}{(m-1)!} \lim_{z \to z_0} \frac{\mathrm{d}^{m-1}}{\mathrm{d}z^{m-1}}\left[(z - z_0)^m f(z)\right] \]
例 2:求 \(f(z) = \frac{e^z}{z^3}\)\(z = 0\) 处的留数

\(z = 0\) 是三级极点。

\[ \text{Res } f(0) = \frac{1}{2!} \lim_{z \to 0} \frac{\mathrm{d}^2}{\mathrm{d}z^2}(z^3 \cdot \frac{e^z}{z^3}) = \frac{1}{2} \lim_{z \to 0} e^z = \frac{1}{2} \]

或直接用洛朗展开:\(e^z = 1 + z + \frac{z^2}{2!} + \cdots\),故

\[ \frac{e^z}{z^3} = \frac{1}{z^3} + \frac{1}{z^2} + \frac{1}{2z} + \cdots \]

\(z^{-1}\) 项系数为 \(\frac{1}{2}\),即留数为 \(\frac{1}{2}\)

规则 3:\(P(z)/Q(z)\) 形式的一级极点

规则 3(分式形式):设 \(f(z) = \frac{P(z)}{Q(z)}\),若 \(P(z_0) \neq 0\)\(Q(z_0) = 0\)\(Q'(z_0) \neq 0\)(即 \(z_0\)\(Q(z)\) 的一级零点),则

\[ \text{Res } f(z_0) = \frac{P(z_0)}{Q'(z_0)} \]
例 3:求 \(f(z) = \frac{e^z}{\sin z}\)\(z = 0\) 处的留数

\(P(z) = e^z\)\(Q(z) = \sin z\)\(P(0) = 1 \neq 0\)\(Q(0) = 0\)\(Q'(0) = \cos 0 = 1 \neq 0\)

\[ \text{Res } f(0) = \frac{P(0)}{Q'(0)} = \frac{1}{1} = 1 \]
例 4:计算 \(\oint_{|z|=n\pi} \tan z \, \mathrm{d}z\)\(n\) 为正整数)

\(\tan z = \frac{\sin z}{\cos z}\) 的奇点是 \(\cos z = 0\) 的零点,即 \(z = \frac{\pi}{2} + k\pi\)\(k = 0, \pm 1, \pm 2, \ldots\)),都是一级极点。

\(|z| = n\pi\) 内有 \(2n\) 个极点:\(z = \pm\frac{\pi}{2}, \pm\frac{3\pi}{2}, \ldots, \pm\frac{(2n-1)\pi}{2}\)

用规则 3:\(P(z) = \sin z\)\(Q(z) = \cos z\)\(Q'(z) = -\sin z\)

\[ \text{Res } \tan z\big|_{z=\frac{\pi}{2}+k\pi} = \frac{\sin(\frac{\pi}{2}+k\pi)}{-\sin(\frac{\pi}{2}+k\pi)} = -1 \]

因此

\[ \oint_{|z|=n\pi} \tan z \, \mathrm{d}z = 2\pi i \cdot (2n) \cdot (-1) = -4n\pi i \]
例 5:计算 \(\oint_l \frac{z e^z}{(z-1)^2} \, \mathrm{d}z\)\(l\)\(|z| = 2\)

\(z = 1\) 是二级极点(在 \(|z| < 2\) 内)。

\[ \text{Res } f(1) = \lim_{z \to 1} \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}z}\left[(z-1)^2 \cdot \frac{z e^z}{(z-1)^2}\right] = \lim_{z \to 1} \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}z}(z e^z) \]
\[ = \lim_{z \to 1} (e^z + z e^z) = e + e = 2e \]

因此

\[ \oint_l \frac{z e^z}{(z-1)^2} \, \mathrm{d}z = 2\pi i \cdot 2e = 4\pi e i \]

(四)无穷远点的留数

定义 2(无穷远点的留数):设 \(f(z)\) 在圆环域 \(R < |z| < +\infty\) 内解析,定义

\[ \text{Res } f(\infty) = \frac{1}{2\pi i} \oint_{l^-} f(z) \, \mathrm{d}z = -a_{-1} \]

其中 \(l: |z| = \rho > R\)(顺时针方向),\(a_{-1}\)\(f(z)\)\(\infty\) 的去心邻域洛朗展开中 \(z^{-1}\) 项的系数。

重要结论

\(\text{Res } f(\infty)\) 等于 \(f(z)\)\(\infty\) 的去心邻域洛朗展开式中 \(\frac{1}{z}\) 项系数的 负值(不是正值!)。

易错点
  • \(\lim_{z\to\infty} f(z)=A\)\(A\) 为有限常数),则把 \(w=\frac{1}{z}\) 后有 \(f(1/w)\to A\)\(w\to 0\)),因此 \(f\)\(z=\infty\) 处是 可去奇点(也可说在 \(\infty\) 处解析)。
  • 即使 \(\infty\) 是可去奇点,展开里仍可能出现 \(\frac{1}{z}\) 项,只要该项系数不为 0,就会有 \(\text{Res}(f,\infty)\neq 0\)

更准确地说:若

\[ f(z)=a_0+\frac{a_1}{z}+\frac{a_2}{z^2}+\cdots \quad (|z|\to\infty), \]

\[ \text{Res}(f,\infty)=-a_1. \]

反例\(f(z)=1+\frac{1}{z}\),则 \(\lim_{z\to\infty}f(z)=1\)\(\infty\) 可去),但 \(a_1=1\),所以 \(\text{Res}(f,\infty)=-1\neq 0\)

什么时候一定为 0? 等价条件是 \(a_1=0\),常用充分条件包括:

  • \(\displaystyle \lim_{z\to\infty} z\bigl(f(z)-f(\infty)\bigr)=0\)(意味着没有 \(\frac{1}{z}\) 项)。
  • \(f\)偶函数\(f(z)=f(-z)\)),则展开中的奇次项系数必须为 0,特别是 \(a_1=0\),因此 \(\text{Res}(f,\infty)=0\)
  • \(f\) 在扩充复平面处处解析,则由刘维尔定理 \(f\) 必为常数,此时显然 \(a_1=0\)
扩展:刘维尔定理

刘维尔定理(Liouville):若 \(f\) 在整个复平面 \(\mathbb{C}\) 上解析(整函数),且有界(存在 \(M\) 使得对任意 \(z\) 都有 \(|f(z)|\le M\)),则 \(f\) 必为常数。

直观理解:复解析性比实解析性强得多;一个整函数如果在全平面都不“爆炸”,就没有空间产生非平凡起伏,只能是常数。

证明思路(柯西估计):对任意 \(z_0\) 与任意 \(R>0\),由柯西积分公式可得导数估计

\[ |f'(z_0)| \le \frac{M}{R}. \]

因为 \(f\) 是整函数,半径 \(R\) 可任取,令 \(R\to\infty\)\(f'(z_0)=0\),于是 \(f\) 为常数。

重要推论:代数基本定理(简述):若非零多项式 \(P(z)\) 无根,则 \(\frac{1}{P(z)}\) 在全平面解析;且当 \(|z|\to\infty\)\(|P(z)|\to\infty\),因此 \(\left|\frac{1}{P(z)}\right|\to 0\),从而有界。由刘维尔定理推出 \(\frac{1}{P(z)}\) 为常数,矛盾,故 \(P\) 必有根。

与无穷远点的关系(避免误用)

  • \(f\) 是整函数且 \(\lim_{z\to\infty} f(z)\) 存在(有限常数),则 \(f\) 在整个平面有界,刘维尔定理推出 \(f\) 只能是常数,因此其在 \(\infty\) 的展开没有 \(\frac{1}{z}\) 项,所以 \(\operatorname{Res}(f,\infty)=0\)
  • 但如果 \(f\) 不是整函数(例如在有限点有极点/分支点),即便 \(\lim_{z\to\infty} f(z)\) 存在,也不能用刘维尔定理推出 \(f\) 为常数;此时 \(\operatorname{Res}(f,\infty)\) 是否为 0 仍要看 \(1/z\) 项系数是否为 0。
计算公式

一个非常常用的计算公式是:

\[ \operatorname{Res}(f,\infty) = \operatorname{Res}\!\left(-\frac{1}{z^2} f\!\left(\frac{1}{z}\right),\,0\right). \]

推导的核心思想:用变量替换 \(z=\frac{1}{w}\) 把“无穷远处的大圆积分”变成“原点附近的小圆积分”。

  1. 从定义出发(注意方向)
\[ \operatorname{Res}(f,\infty) = \frac{1}{2\pi i}\oint_{C^-} f(z)\,\mathrm{d}z = -\frac{1}{2\pi i}\oint_{|z|=R} f(z)\,\mathrm{d}z, \]

其中 \(|z|=R\) 取逆时针方向,\(C^-\) 表示顺时针方向的大圆。

  1. 变量替换 \(z=\frac{1}{w}\)
\[ z=\frac{1}{w}, \quad \mathrm{d}z=-\frac{1}{w^2}\,\mathrm{d}w. \]

\(z=Re^{i\theta}\)\(\theta:0\to 2\pi\))逆时针绕行时, \(w=\frac{1}{R}e^{-i\theta}\) 会在半径 \(1/R\) 的小圆上 顺时针 绕行一周。

  1. 代回积分并把方向改回逆时针
\[ \oint_{|z|=R} f(z)\,\mathrm{d}z = \oint_{\gamma\ (\text{顺时针})} f\!\left(\frac{1}{w}\right)\left(-\frac{1}{w^2}\right)\mathrm{d}w = -\oint_{|w|=1/R\ (\text{逆时针})} f\!\left(\frac{1}{w}\right)\left(-\frac{1}{w^2}\right)\mathrm{d}w. \]

于是

\[ \operatorname{Res}(f,\infty) = \frac{1}{2\pi i} \oint_{|w|=1/R} \left(-\frac{1}{w^2}f\!\left(\frac{1}{w}\right)\right)\mathrm{d}w. \]

\(R\to\infty\),右边正是函数 \(g(w)=-\frac{1}{w^2}f(\frac{1}{w})\)\(w=0\) 的留数,因此得到公式。

  1. 用 Laurent 级数快速验证
\[ f(z)=\cdots+\frac{c_{-1}}{z}+\frac{c_{-2}}{z^2}+\cdots \quad (|z|\to\infty), \]

\(\operatorname{Res}(f,\infty)=-c_{-1}\)

再看

\[ -\frac{1}{w^2}f\!\left(\frac{1}{w}\right) = -\frac{1}{w^2}\left(\cdots+c_{-1}w+c_{-2}w^2+\cdots\right) = \cdots-\frac{c_{-1}}{w}-c_{-2}-\cdots, \]

其在 \(w=0\) 的留数正是 \(-c_{-1}\),与定义一致。

定理 2(留数和定理)

\(f(z)\) 在扩充复平面内只有有限个孤立奇点,则 \(f(z)\) 在所有各奇点(包括 \(\infty\) 点)的留数之和等于

\[ \sum_{j=1}^{n} \text{Res } f(b_j) + \text{Res } f(\infty) = 0 \]

或写成:

\[ \sum_{j=1}^{n} \text{Res } f(b_j) = -\text{Res } f(\infty) \]
例 6:计算 \(\oint_{|z|=4} \frac{2z^3+3z^2+4}{(z+1)(z^2+1)} \, \mathrm{d}z\)

:被积函数 \(f(z) = \frac{2z^3+3z^2+4}{(z+1)(z^2+1)}\)\(|z| < 4\) 内有 3 个极点:

  • \(z = -1\)(一级)
  • \(z = i\)(一级)
  • \(z = -i\)(一级)

直接计算留数较繁琐,改用 留数和定理

\(\infty\) 的去心邻域展开(\(|z| > 1\)):

\[ f(z) = \frac{2z^3 + 3z^2 + 4}{z^3 + z^2 + z + 1} = \frac{2 + \frac{3}{z} + \frac{4}{z^3}}{1 + \frac{1}{z} + \frac{1}{z^2} + \frac{1}{z^3}} \approx 2 - \frac{1}{z} + \cdots \]

因此 \(\text{Res } f(\infty) = -(-1) = 1\)(注意 \(a_{-1} = -1\))。

由留数和定理:

\[ \oint_{|z|=4} f(z) \, \mathrm{d}z = 2\pi i \cdot [-\text{Res } f(\infty)] = 2\pi i \cdot (-1) = -2\pi i \]

5.2 应用留数定理计算实变函数定积分

基本思路

核心思想:把实变函数定积分与复变函数的闭合围线积分联系起来。

方法步骤

  1. 将实积分区间视为复平面实轴上的线段
  2. 添加辅助路径使构成封闭回路
  3. 利用留数定理计算围道积分
  4. 证明辅助路径上的积分趋于零(或可计算)

(一)\(\int_0^{2\pi} R(\cos x, \sin x) \, \mathrm{d}x\) 型积分

方法:单位圆换元法

特征\(R(\cos x, \sin x)\)\(\cos x\)\(\sin x\) 的有理函数,在 \([0, 2\pi]\) 内连续。

换元:令 \(z = e^{ix}\)(单位圆周),则:

\[ \cos x = \frac{1}{2}\left(z + \frac{1}{z}\right), \quad \sin x = \frac{1}{2i}\left(z - \frac{1}{z}\right), \quad \mathrm{d}x = \frac{\mathrm{d}z}{iz} \]

转化:沿 \([0, 2\pi]\) 的实积分变成沿单位圆 \(|z| = 1\) 的回路复积分:

\[ \int_0^{2\pi} R(\cos x, \sin x) \, \mathrm{d}x = \oint_{|z|=1} R\left(\frac{z+z^{-1}}{2}, \frac{z-z^{-1}}{2i}\right) \frac{\mathrm{d}z}{iz} \]
例 1:计算 \(\int_0^{2\pi} \frac{\mathrm{d}x}{a + b\cos x}\)\(a > b > 0\)

:令 \(z = e^{ix}\)

\[ I = \oint_{|z|=1} \frac{1}{a + b\cdot\frac{z+z^{-1}}{2}} \cdot \frac{\mathrm{d}z}{iz} = \oint_{|z|=1} \frac{2}{bz^2 + 2az + b} \, \mathrm{d}z \]

被积函数 \(f(z) = \frac{2}{bz^2 + 2az + b}\) 的极点:

\[ z = \frac{-a \pm \sqrt{a^2 - b^2}}{b} \]

其中 \(z_1 = \frac{-a + \sqrt{a^2-b^2}}{b}\) 满足 \(|z_1| < 1\)(在单位圆内)

\(z_2 = \frac{-a - \sqrt{a^2-b^2}}{b}\) 满足 \(|z_2| > 1\)(在单位圆外)

\(z_1\) 处的留数:

\[ \text{Res } f(z_1) = \lim_{z \to z_1} (z - z_1)f(z) = \frac{2}{b(z_1 - z_2)} = \frac{1}{\sqrt{a^2-b^2}} \]

因此

\[ I = 2\pi i \cdot \frac{1}{\sqrt{a^2-b^2}} = \frac{2\pi}{\sqrt{a^2-b^2}} \]
例 2:计算 \(\int_0^{2\pi} \frac{\mathrm{d}x}{1 - 2p\cos x + p^2}\)\(0 < p < 1\)

:令 \(z = e^{ix}\)

\[ I = \oint_{|z|=1} \frac{1}{1 - p(z+z^{-1}) + p^2} \cdot \frac{\mathrm{d}z}{iz} = \oint_{|z|=1} \frac{i}{pz^2 - (1+p^2)z + p} \, \mathrm{d}z \]

分母零点:\(z = \frac{(1+p^2) \pm (1-p^2)}{2p}\),即 \(z_1 = p\)\(z_2 = \frac{1}{p}\)

\(0 < p < 1\),故 \(z_1 = p\) 在单位圆内,\(z_2 = \frac{1}{p}\) 在单位圆外。

\[ \text{Res } f(p) = \frac{i}{2p\cdot p - (1+p^2)} = \frac{i}{p^2 - 1} \]

因此

\[ I = 2\pi i \cdot \frac{i}{p^2 - 1} = \frac{2\pi}{1 - p^2} \]

(二)\(\int_{-\infty}^{+\infty} \frac{\varphi(x)}{\psi(x)} \, \mathrm{d}x\) 型积分

方法:上半平面围道法

特征

  1. \(\varphi(x)\)\(\psi(x)\) 为多项式,\(\psi(x)\) 在实轴上无零点(如果在实轴上有零点,则无法使用留数定理,因为积分路径会穿过奇点)
  2. \(\psi(x)\) 的次数至少高于 \(\varphi(x)\) 两次
  3. \(f(z) = \frac{\varphi(z)}{\psi(z)}\) 在上半平面除有限个孤立奇点外解析
  4. \(z\) 在上半平面及实轴上趋于 \(\infty\) 时,\(zf(z)\) 一致地趋于零
为什么需要条件 4(保证大圆弧积分消失)

上半平面围道法取边界为实轴段 \([-R,R]\) 与上半圆弧 \(C_R\)。由留数定理:

\[ \oint_{\Gamma_R} f(z)\,\mathrm{d}z = \int_{-R}^{R} f(x)\,\mathrm{d}x + \int_{C_R} f(z)\,\mathrm{d}z = 2\pi i \sum_{\operatorname{Im}(b_j)>0}\operatorname{Res} f(b_j). \]

要令 \(R\to\infty\) 并得到

\[ \int_{-\infty}^{+\infty} f(x)\,\mathrm{d}x = 2\pi i \sum_{\operatorname{Im}(b_j)>0}\operatorname{Res} f(b_j), \]

必须保证上半圆弧上的积分 \(\int_{C_R} f(z)\,\mathrm{d}z \to 0\)

注意圆弧长度为 \(\pi R\),有估计

\[ \left|\int_{C_R} f(z)\,\mathrm{d}z\right| \le \pi R \cdot \sup_{z\in C_R}|f(z)|. \]

因此光有 \(f(z)\to 0\) 不够,需要 \(f(z)=o(1/R)\) 才能压过弧长的增长。条件 “\(zf(z)\) 在上半平面及实轴上一致趋于 0” 等价于

\[ \sup_{z\in C_R}|z f(z)| \xrightarrow[R\to\infty]{} 0, \]

从而在 \(|z|=R\) 上有 \(\sup_{C_R}|f(z)|\le \frac{1}{R}\sup_{C_R}|zf(z)|\),代回即可推出 \(\int_{C_R} f(z)\,\mathrm{d}z \to 0\)

此外,第 2 条 “\(\deg\psi \ge \deg\varphi + 2\)” 对有理函数通常意味着 \(f(z)=O(1/z^2)\),因此 \(zf(z)=O(1/z)\to 0\),从而自动满足条件 4;但把条件 4 单独写出,是为了强调围道法真正需要的是 “大圆弧积分消失” 这一点。

围道:添加上半平面无穷大半圆周 \(C_R\)

结果

\[ \int_{-\infty}^{+\infty} f(x) \, \mathrm{d}x = 2\pi i \sum_{\text{Im}(b_j) > 0} \text{Res } f(b_j) \]

即等于 \(2\pi i\) 乘以上半平面所有极点留数之和。

例 3:计算 \(\int_{-\infty}^{+\infty} \frac{\mathrm{d}x}{(x^2+a^2)^2(x^2+b^2)}\)\(a > 0, b > 0, a \neq b\)

\(f(z) = \frac{1}{(z^2+a^2)^2(z^2+b^2)}\) 在上半平面有极点:

  • \(z = ai\)(二级极点)
  • \(z = bi\)(一级极点)

\(z = bi\) 处的留数(规则 3):

\[ \text{Res } f(bi) = \frac{1}{(b^2-a^2)^2 \cdot 2bi} = -\frac{1}{2bi(b^2-a^2)^2} \]

\(z = ai\) 处的留数(规则 2):

\[ \text{Res } f(ai) = \lim_{z \to ai} \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}z}\left[(z-ai)^2 f(z)\right] = \frac{3a^2-b^2}{4a^3i(a^2-b^2)^2} \]

因此

\[ I = 2\pi i \left[\frac{3a^2-b^2}{4a^3i(a^2-b^2)^2} - \frac{1}{2bi(b^2-a^2)^2}\right] = \frac{\pi(2a+b)}{2a^3b(a+b)^2} \]

(三)\(\int_{-\infty}^{+\infty} F(x)e^{imx} \, \mathrm{d}x\) 型积分

方法:约当引理

定义:研究

\[ I(m)=\int_{-\infty}^{+\infty} F(x)e^{imx}\,\mathrm{d}x,\quad m>0 \]

其中 \(F(z)\) 在上半平面除有限个孤立奇点外解析,且实轴上无奇点。该型积分是傅里叶型积分的复变求解模板。

约当引理(本节使用形式):若当 \(|z|\to\infty\)\(z\) 位于上半平面及实轴时,\(F(z)\) 一致趋于 \(0\),则

\[ \lim_{R\to\infty}\int_{C_R}F(z)e^{imz}\,\mathrm{d}z=0,\quad m>0 \]

其中 \(C_R:\,z=Re^{i\varphi},\,0\le\varphi\le\pi\)

需要考虑无穷远点处的留数吗?

一般 不需要。本节的推导路线是:

  • 先用约当引理证明大半圆弧上的积分 \(\int_{C_R}F(z)e^{imz}\,\mathrm{d}z \to 0\)
  • 再用留数定理把闭合围道积分化为上半平面极点的留数和
  • 最终把实轴积分表达为这些 有限极点 的留数和

换句话说,“无穷远处”是否有贡献,已经被约当引理用 \(\int_{C_R}\to 0\) 这个极限结论处理掉了。

另外,从严格定义上说:

  • “无穷远点处的留数” \(\operatorname{Res}(g,\infty)\) 通常用于 在 Riemann 球面上亚纯(meromorphic) 的函数 \(g\)(例如有理函数、或在无穷远处只有极点的函数)。
  • 但本节 integrand 是 \(g(z)=F(z)e^{imz}\),即便 \(F\) 是有理函数,\(e^{imz}\)\(z=\infty\) 处是 本性奇点,因此通常不走“算 \(\operatorname{Res}(g,\infty)\)”这条路。

如果 \(g\) 确实是亚纯函数(比如没有指数因子,或讨论纯有理函数围道),也可以用恒等式

\[ \operatorname{Res}(g,\infty)=-\sum_{a\in\mathbb{C}}\operatorname{Res}(g,a) \]

来做“无穷远点”记账。但在这里,最自然且标准的做法就是:用约当引理直接保证弧积分趋零,然后只累加上半平面内的有限极点留数。

由留数定理可得

\[ \int_{-R}^{R}F(x)e^{imx}\,\mathrm{d}x+\int_{C_R}F(z)e^{imz}\,\mathrm{d}z =2\pi i\sum_{\operatorname{Im}(b_j)>0}\operatorname{Res}\!\left[F(z)e^{imz},\,b_j\right] \]

\(R\to\infty\)

\[ \int_{-\infty}^{+\infty}F(x)e^{imx}\,\mathrm{d}x =2\pi i\sum_{\operatorname{Im}(b_j)>0}\operatorname{Res}\!\left[F(z)e^{imz},\,b_j\right] \]

进一步分离实部与虚部:

\[ e^{imx}=\cos(mx)+i\sin(mx) \]
\[ \int_{-\infty}^{+\infty}F(x)\cos(mx)\,\mathrm{d}x =\operatorname{Re}\!\left(2\pi i\sum_{\operatorname{Im}(b_j)>0}\operatorname{Res}\!\left[F(z)e^{imz},\,b_j\right]\right) \]
\[ \int_{-\infty}^{+\infty}F(x)\sin(mx)\,\mathrm{d}x =\operatorname{Im}\!\left(2\pi i\sum_{\operatorname{Im}(b_j)>0}\operatorname{Res}\!\left[F(z)e^{imz},\,b_j\right]\right) \]

推导:对 \(z=Re^{i\varphi}\)\(0\le\varphi\le\pi\)),有

\[ \left|\int_{C_R}F(z)e^{imz}\,\mathrm{d}z\right| \le \max_{z\in C_R}|F(z)|\int_0^\pi e^{-mR\sin\varphi}R\,\mathrm{d}\varphi \]

这里使用了 \(e^{imz}=e^{imR(\cos\varphi+i\sin\varphi)}=e^{imR\cos\varphi}e^{-mR\sin\varphi}\) 以及 \(|e^{imR\cos\varphi}|=1\)。接着利用对称性:

\[ \int_0^\pi e^{-mR\sin\varphi}R\,\mathrm{d}\varphi =2\int_0^{\pi/2}e^{-mR\sin\varphi}R\,\mathrm{d}\varphi \]

\([0,\pi/2]\) 上有几何不等式 \(\sin\varphi\ge \frac{2}{\pi}\varphi\),故

\[ \int_0^{\pi/2}e^{-mR\sin\varphi}R\,\mathrm{d}\varphi \le \int_0^{\pi/2}e^{-\frac{2mR}{\pi}\varphi}R\,\mathrm{d}\varphi =\frac{\pi}{2m}\left(1-e^{-mR}\right) \]

从而 \(\displaystyle\int_0^\pi e^{-mR\sin\varphi}R\,\mathrm{d}\varphi \le \frac{\pi}{m}\left(1-e^{-mR}\right)\le \frac{\pi}{m}\),因此

\[ \left|\int_{C_R}F(z)e^{imz}\,\mathrm{d}z\right| \le \frac{\pi}{m}\max_{z\in C_R}|F(z)| \xrightarrow[R\to\infty]{}0 \]
例 4:计算 \(\int_0^{+\infty}\frac{x\sin(mx)}{x^2+a^2}\,\mathrm{d}x\)\(a>0,m>0\)

\[ I=\int_{-\infty}^{+\infty}\frac{x e^{imx}}{x^2+a^2}\,\mathrm{d}x \]

\[ f(z)=\frac{z e^{imz}}{z^2+a^2} \]

在上半平面仅有一级极点 \(z=ai\),其留数为

\[ \operatorname{Res}[f(z),ai] =\lim_{z\to ai}\frac{z e^{imz}}{z+ai} =\frac{ai\,e^{im(ai)}}{2ai} =\frac12e^{-ma} \]

因而

\[ I=2\pi i\cdot \frac12e^{-ma}=\pi i e^{-ma} \]

取虚部得

\[ \int_{-\infty}^{+\infty}\frac{x\sin(mx)}{x^2+a^2}\,\mathrm{d}x=\pi e^{-ma} \]

又由于 \(\dfrac{x\sin(mx)}{x^2+a^2}\) 为偶函数,故

\[ \int_0^{+\infty}\frac{x\sin(mx)}{x^2+a^2}\,\mathrm{d}x=\frac{\pi}{2}e^{-ma} \]
例 5:计算 \(\int_{-\infty}^{+\infty}\frac{\cos(mx)}{(x^2+a^2)^2}\,\mathrm{d}x\)\(a>0,m>0\)

考虑

\[ J=\int_{-\infty}^{+\infty}\frac{e^{imx}}{(x^2+a^2)^2}\,\mathrm{d}x \]

\[ g(z)=\frac{e^{imz}}{(z-ai)^2(z+ai)^2} \]

上半平面仅有二级极点 \(z=ai\)。由二级极点公式

\[ \operatorname{Res}[g(z),ai] =\left.\frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}z}\left[\frac{e^{imz}}{(z+ai)^2}\right]\right|_{z=ai} =-\frac{i(1+am)}{4a^3}e^{-am} \]

\[ J=2\pi i\cdot \operatorname{Res}[g(z),ai] =\frac{\pi(1+am)}{2a^3}e^{-am} \]

由于右端为实数,

\[ \int_{-\infty}^{+\infty}\frac{\cos(mx)}{(x^2+a^2)^2}\,\mathrm{d}x =\frac{\pi(1+am)}{2a^3}e^{-am} \]

总结

  • 选半平面规则:\(m>0\) 选上半平面,\(m<0\) 选下半平面(确保 \(e^{imz}\) 在大圆弧上衰减)。
  • 留数拆分技巧:先算 \(\int F(x)e^{imx}\mathrm{d}x\),再取实部/虚部分别得到 \(\cos\)\(\sin\) 积分。
  • 阶数处理技巧:一级极点用极限法;高阶极点优先先化简再用导数公式,避免直接展开出错。
  • 参数求导技巧:已知基础积分后可对参数(如 \(a,m\))求导,快速生成含高阶极点的新积分。
  • 典型应用场景:傅里叶变换核积分、阻尼振荡响应、信号频谱计算、偏微分方程中的格林函数积分。

(四)实轴上有单极点的情况

方法:绕过实轴极点

1. 单极点定义补充单极点 指且仅指 一级极点,不能是 \(2\) 阶或以上的极点,更不能是本性奇点。

2. 回路构造与留数定理应用:研究积分 \(\int_{-\infty}^{+\infty} f(x) \, \mathrm{d}x\)\(f(x)\) 在实轴上有某个单极点 \(z=a\),且满足类型的条件(如无穷远处趋于 \(0\))。

\(z=a\) 为圆心,以充分小的正数 \(\varepsilon\) 为半径作上半平面半圆弧 \(C_\varepsilon\) 绕过奇点 \(a\),加上实轴段和上半平面大半圆弧 \(C_R\),构成闭合回路 \(l\)。注意:\(C_\varepsilon\) 本身不是闭合曲线。

由留数定理:

\[ \oint_l f(z) \, \mathrm{d}z = \int_{-R}^{a-\varepsilon} f(x) \, \mathrm{d}x + \int_{a+\varepsilon}^R f(x) \, \mathrm{d}x + \int_{C_R} f(z) \, \mathrm{d}z + \int_{C_\varepsilon} f(z) \, \mathrm{d}z \]

取极限 \(R \to \infty, \varepsilon \to 0\)

  • 左边 \(= 2\pi i \sum_{\text{上半平面}} \text{Res } f(z)\)
  • 右边第 1、2 项 \(= \int_{-\infty}^{a-\varepsilon} f(x) \, \mathrm{d}x + \int_{a+\varepsilon}^{+\infty} f(x) \, \mathrm{d}x = \int_{-\infty}^{+\infty} f(x) \, \mathrm{d}x\)(待求积分)
  • 右边第 3 项 \(\lim_{R \to \infty} \int_{C_R} f(z) \, \mathrm{d}z = 0\)(由约当引理或大圆弧引理保证)
  • 右边第 4 项 \(\lim_{\varepsilon \to 0} \int_{C_\varepsilon} f(z) \, \mathrm{d}z = -\pi i \text{Res } f(a)\)
为什么大半圆弧项消失

关键是弧长会随 \(R\) 线性增长:\(|C_R|=\pi R\)。因此只要能保证 \(f(z)\) 在大圆弧上衰减得比 \(1/R\) 更快,就有弧积分趋于零。

\(C_R\) 上用最粗估计:

\[ \left|\int_{C_R} f(z)\,\mathrm{d}z\right| \le \int_{C_R}|f(z)|\,|\mathrm{d}z| \le \pi R\cdot \max_{z\in C_R}|f(z)|. \]

因此若

\[ \max_{z\in C_R}|f(z)|=o(1/R), \]

则右边 \(\to 0\),从而 \(\int_{C_R} f(z)\,\mathrm{d}z\to 0\)

一个常用的充分条件就是你前面出现过的形式:当 \(R\to\infty\)

\[ \max_{z\in C_R}|z f(z)| \to 0. \]

因为在 \(C_R\)\(|z|=R\),所以 \(\max_{C_R}|f(z)|\le \frac{1}{R}\max_{C_R}|zf(z)|\),代回上式即可得到弧积分趋于零。

3. 小半圆弧积分推导:将 \(f(z)\)\(z=a\) 的邻域展开为洛朗级数 \(f(z) = \frac{a_{-1}}{z-a} + P(z-a)\),其中 \(P(z-a)\) 为解析部分。

对解析部分积分:

\[ \left| \int_{C_\varepsilon} P(z-a) \, \mathrm{d}z \right| \le \max |P(z-a)| \int_{C_\varepsilon} |\mathrm{d}z| = \pi \varepsilon \max |P(z-a)| \xrightarrow{\varepsilon \to 0} 0 \]

对主部积分,令 \(z - a = \varepsilon e^{i\varphi}\),且 \(\varphi\)\(\pi\) 变到 \(0\)(顺时针):

\[ \int_{C_\varepsilon} \frac{a_{-1}}{z-a} \, \mathrm{d}z = \int_\pi^0 \frac{a_{-1}}{\varepsilon e^{i\varphi}} \varepsilon e^{i\varphi} i \, \mathrm{d}\varphi = \int_\pi^0 a_{-1} i \, \mathrm{d}\varphi = -\pi i a_{-1} \]

\(\displaystyle\lim_{\varepsilon \to 0} \int_{C_\varepsilon} f(z) \, \mathrm{d}z = -\pi i \text{Res } f(a)\)

4. 结论公式

若实轴上有 1 个 单极点,且 \(f(z)\) 满足类型条件:

\[ \int_{-\infty}^{+\infty} f(x) \, \mathrm{d}x = 2\pi i \sum_{\text{上半平面}} \text{Res } f(z) + \pi i \text{Res } f(a) \]

若实轴上有 有限个 单极点:

\[ \int_{-\infty}^{+\infty} f(x) \, \mathrm{d}x = 2\pi i \sum_{\text{上半平面}} \text{Res } f(z) + \pi i \sum_{\text{实轴}} \text{Res } f(z) \]
例 6:计算狄利克雷积分 \(\int_0^{+\infty} \frac{\sin x}{x} \, \mathrm{d}x = \frac{\pi}{2}\)

:考虑 \(\int_{-\infty}^{+\infty} \frac{e^{ix}}{x} \, \mathrm{d}x\),取虚部。

\(z = 0\) 在实轴上,构造围道绕过原点。

上半平面无奇点,由约当引理,大半圆弧积分趋于零。

小半圆弧 \(C_\varepsilon\)(顺时针,绕过原点):

\[ \lim_{\varepsilon \to 0} \int_{C_\varepsilon} \frac{e^{iz}}{z} \, \mathrm{d}z = -\pi i \cdot \text{Res } \frac{e^{iz}}{z}\bigg|_{z=0} = -\pi i \cdot 1 = -\pi i \]

由留数定理(围道内无奇点):

\[ \int_{-\infty}^{-\varepsilon} + \int_{C_\varepsilon} + \int_{\varepsilon}^{+\infty} = 0 \]

\(\varepsilon \to 0\)

\[ \text{P.V.}\int_{-\infty}^{+\infty} \frac{e^{ix}}{x} \, \mathrm{d}x - \pi i = 0 \]

取虚部:

\[ \int_{-\infty}^{+\infty} \frac{\sin x}{x} \, \mathrm{d}x = \pi \]

由被积函数为偶函数:

\[ \int_0^{+\infty} \frac{\sin x}{x} \, \mathrm{d}x = \frac{\pi}{2} \]

(五)物理中常用典型积分

1. 菲涅耳积分

菲涅耳积分: $$ \int_0^{+\infty} \cos(x^2) \, \mathrm{d}x = \int_0^{+\infty} \sin(x^2) \, \mathrm{d}x = \frac{\sqrt{2\pi}}{4} $$

计算过程:扇形围道法

构造复变函数 \(f(z) = e^{iz^2}\),考虑其在复平面上的围道积分。 选取围道 \(l\) 为第一象限内圆心在原点、半径为 \(R\) 的扇形,由以下三段组成:

  • \(L_1\): 沿实轴从 \(0\)\(R\),即 \(z = x\)\(0 \le x \le R\)
  • \(C_R\): 沿圆弧从 \(R\)\(R e^{i\pi/4}\),即 \(z = R e^{i\theta}\)\(0 \le \theta \le \pi/4\)
  • \(L_2\): 沿射线从 \(R e^{i\pi/4}\) 回到 \(0\),即 \(z = r e^{i\pi/4}\)\(R \ge r \ge 0\)

由于 \(f(z)\) 在整个复平面上解析,内部无奇点,由柯西积分定理得:

\[ \oint_l e^{iz^2} \, \mathrm{d}z = \int_{L_1} + \int_{C_R} + \int_{L_2} = 0 \]

分别计算各段积分,令 \(R \to +\infty\)

第 1 段(实轴)

\[ \int_{L_1} e^{iz^2} \, \mathrm{d}z = \int_0^R e^{ix^2} \, \mathrm{d}x \]

第 2 段(圆弧): 利用约当引理的类似技巧或直接放缩估计,当 \(R \to +\infty\) 时:

\[ \left| \int_{C_R} e^{iz^2} \, \mathrm{d}z \right| = \left| \int_0^{\pi/4} e^{i R^2 (\cos 2\theta + i \sin 2\theta)} i R e^{i\theta} \, \mathrm{d}\theta \right| \le \int_0^{\pi/4} e^{-R^2 \sin 2\theta} R \, \mathrm{d}\theta \]

\(\varphi = 2\theta\),则 \(\mathrm{d}\theta = \frac{1}{2} \mathrm{d}\varphi\),积分限变为 \(0\)\(\pi/2\)。利用 \(\sin\varphi \ge \frac{2}{\pi}\varphi\) 容易证得该积分随 \(R \to +\infty\) 趋于 \(0\)

第 3 段(射线): 在射线上 \(z = r e^{i\pi/4}\),则 \(z^2 = r^2 e^{i\pi/2} = i r^2\),从而 \(iz^2 = -r^2\)

\[ \int_{L_2} e^{iz^2} \, \mathrm{d}z = \int_R^0 e^{-r^2} e^{i\pi/4} \, \mathrm{d}r = -e^{i\pi/4} \int_0^R e^{-r^2} \, \mathrm{d}r \]

\(R \to +\infty\) 时,利用已知的高斯积分 \(\int_0^{+\infty} e^{-r^2} \, \mathrm{d}r = \frac{\sqrt{\pi}}{2}\),得:

\[ \lim_{R \to +\infty} \int_{L_2} e^{iz^2} \, \mathrm{d}z = -e^{i\pi/4} \frac{\sqrt{\pi}}{2} = -\left( \frac{\sqrt{2}}{2} + i\frac{\sqrt{2}}{2} \right) \frac{\sqrt{\pi}}{2} = -\frac{\sqrt{2\pi}}{4} - i\frac{\sqrt{2\pi}}{4} \]

合并结果: 将三段积分代入留数定理并令 \(R \to +\infty\)

\[ \int_0^{+\infty} e^{ix^2} \, \mathrm{d}x + 0 - \left( \frac{\sqrt{2\pi}}{4} + i\frac{\sqrt{2\pi}}{4} \right) = 0 \]

由欧拉公式 \(e^{ix^2} = \cos(x^2) + i\sin(x^2)\),比较实部和虚部:

\[ \int_0^{+\infty} \cos(x^2) \, \mathrm{d}x = \frac{\sqrt{2\pi}}{4} \]
\[ \int_0^{+\infty} \sin(x^2) \, \mathrm{d}x = \frac{\sqrt{2\pi}}{4} \]

2. 热传导积分

热传导积分:计算 \(\int_0^{+\infty} e^{-bx^2}\cos(ax) \, \mathrm{d}x\)\(a \geq 0, b > 0\)),结果为

\[ \int_0^{+\infty} e^{-bx^2}\cos(ax) \, \mathrm{d}x = \frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{b}}e^{-\frac{a^2}{4b}} \]
计算过程:配方法与矩形围道积分

考虑积分 \(I = \int_{-\infty}^{+\infty} e^{-bx^2}\cos(ax) \, \mathrm{d}x\),由于被积函数是偶函数,所求积分即为 \(\frac{1}{2} I\)

又因 \(e^{-bx^2}\sin(ax)\) 是奇函数,在对称区间积分等于 \(0\),故可以构造:

\[ I = \int_{-\infty}^{+\infty} e^{-bx^2} (\cos(ax) + i\sin(ax)) \, \mathrm{d}x = \int_{-\infty}^{+\infty} e^{-bx^2 + iax} \, \mathrm{d}x \]

第一步:指数配方

将指数部分配方:

\[ -bx^2 + iax = -b \left( x^2 - i\frac{a}{b}x \right) = -b \left( x - i\frac{a}{2b} \right)^2 - \frac{a^2}{4b} \]

因此积分化为:

\[ I = e^{-\frac{a^2}{4b}} \int_{-\infty}^{+\infty} e^{-b \left( x - i\frac{a}{2b} \right)^2} \, \mathrm{d}x \]

第二步:矩形围道法求复积分

为了计算 \(\int_{-\infty}^{+\infty} e^{-b \left( x - i\frac{a}{2b} \right)^2} \, \mathrm{d}x\),构造复变函数 \(f(z) = e^{-bz^2}\)。 选取矩形围道 \(l\),顶点分别为 \(-R, R, R+i\frac{a}{2b}, -R+i\frac{a}{2b}\)

\(f(z)\) 在整个复平面解析,由柯西积分定理,沿此矩形的闭合积分为 \(0\)

\[ \oint_l e^{-bz^2} \, \mathrm{d}z = 0 \]

矩形围道分为四段,当 \(R \to +\infty\) 时:

  • 底边(沿实轴):\(\int_{-R}^R e^{-bx^2} \, \mathrm{d}x \xrightarrow{R \to \infty} \int_{-\infty}^{+\infty} e^{-bx^2} \, \mathrm{d}x = \sqrt{\frac{\pi}{b}}\) (已知高斯积分)
  • 顶边(沿 \(z = x + i\frac{a}{2b}\),方向向左):\(\int_{R}^{-R} e^{-b(x + i\frac{a}{2b})^2} \, \mathrm{d}x = - \int_{-R}^R e^{-b(x + i\frac{a}{2b})^2} \, \mathrm{d}x\)
  • 两侧垂直边:在 \(z = \pm R + iy\) 处,\(|e^{-bz^2}| = |e^{-b(\pm R + iy)^2}| = e^{-bR^2 + by^2}\),由于 \(0 \le y \le \frac{a}{2b}\) 有界,当 \(R \to +\infty\) 时,两边积分均趋于 \(0\)

因此:

\[ \sqrt{\frac{\pi}{b}} - \int_{-\infty}^{+\infty} e^{-b(x + i\frac{a}{2b})^2} \, \mathrm{d}x = 0 \]

即:

\[ \int_{-\infty}^{+\infty} e^{-b(x - i\frac{a}{2b})^2} \, \mathrm{d}x = \sqrt{\frac{\pi}{b}} \quad \text{(替换积分变量仍成立)} \]

第三步:代入原积分

将结果代回原式:

\[ I = e^{-\frac{a^2}{4b}} \sqrt{\frac{\pi}{b}} \]

最终,取一半即得:

\[ \int_0^{+\infty} e^{-bx^2}\cos(ax) \, \mathrm{d}x = \frac{1}{2} I = \frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{b}}e^{-\frac{a^2}{4b}} \]

小结

核心定理

定理 内容
留数定理 \(\oint_l f(z) \, \mathrm{d}z = 2\pi i \sum \text{Res } f(b_j)\)
留数和定理 所有奇点(包括 \(\infty\))留数之和为零
约当引理 \(\lim_{R \to \infty} \int_{C_R} F(z)e^{imz} \, \mathrm{d}z = 0\)\(m > 0\)

留数计算规则

极点类型 公式
一级极点 \(\text{Res } f(z_0) = \lim_{z \to z_0} (z-z_0)f(z)\)
m 级极点 \(\text{Res } f(z_0) = \frac{1}{(m-1)!}\lim_{z \to z_0}\frac{\mathrm{d}^{m-1}}{\mathrm{d}z^{m-1}}[(z-z_0)^m f(z)]\)
\(P/Q\) 形式 \(\text{Res } f(z_0) = \frac{P(z_0)}{Q'(z_0)}\)\(z_0\)\(Q\) 的一级零点)
无穷远点 \(\text{Res } f(\infty) = -a_{-1}\)(展开中 \(z^{-1}\) 项系数的负值)

实积分类型与对应方法

积分类型 方法 关键公式
\(\int_0^{2\pi} R(\cos x, \sin x)\mathrm{d}x\) 单位圆换元 \(z = e^{ix}\)\(\cos x = \frac{z+z^{-1}}{2}\)\(\sin x = \frac{z-z^{-1}}{2i}\)
\(\int_{-\infty}^{+\infty}\frac{\varphi}{\psi}\mathrm{d}x\) 上半平面围道 \(2\pi i \times\) 上半平面留数和
\(\int_{-\infty}^{+\infty}F(x)e^{imx}\mathrm{d}x\) 约当引理 同上,需验证 \(F(z) \to 0\)
实轴有极点 绕过法 小半圆贡献 \(-\pi i \cdot \text{Res}\)

记忆口诀

  • 留数定理:围道积分 = \(2\pi i\) × 内部留数和
  • 留数和定理:所有留数(含 \(\infty\))之和为零
  • 一级极点:\((z-z_0)f(z)\) 取极限
  • m 级极点:乘 \((z-z_0)^m\) 再求 \(m-1\) 阶导
  • 无穷远点:\(z^{-1}\) 系数取负值

练习题

练习 1(一级极点)

计算

\[ I_1=\int_{-\infty}^{+\infty}\frac{\cos(mx)}{x^2+a^2}\,\mathrm{d}x,\quad a>0,m>0 \]

答案

\[ I_1=\frac{\pi}{a}e^{-am} \]
练习 2(二级极点)

计算

\[ I_2=\int_{-\infty}^{+\infty}\frac{\mathrm{d}x}{(x^2+a^2)^2},\quad a>0 \]

答案

\[ I_2=\frac{\pi}{2a^3} \]
练习 3(二级极点 + 振荡核)

计算

\[ I_3=\int_0^{+\infty}\frac{x\sin(mx)}{(x^2+a^2)^2}\,\mathrm{d}x,\quad a>0,m>0 \]

答案

\[ I_3=\frac{\pi m}{4a}e^{-am} \]
练习 4(三级极点)

计算

\[ I_4=\int_{-\infty}^{+\infty}\frac{\mathrm{d}x}{(x^2+1)^3} \]

答案

\[ I_4=\frac{3\pi}{8} \]
练习 5(实轴单极点主值积分)

计算

\[ I_5=\operatorname{P.V.}\int_{-\infty}^{+\infty}\frac{\sin x}{x}\,\mathrm{d}x \]

答案

\[ I_5=\pi \]